Mavi Gezegenin Geleceği.

Deniz ekosisteminde meydana gelecek en küçük bir termal dalgalanma, küresel iklim üzerinde çarpan etkisi yaratarak devasa dönüşümlere yol açabiliyor. Örneğin; deniz sularındaki bölgesel sıcaklık farkları kontrolden çıktığında, yeryüzündeki tüm hava olaylarının karakteri değiştiriyor. Gerçek bir ekolojik normalleşme içinse, ardışık yıllar boyunca dengeli yağış periyotlarının devam etmesi ve denizlerin bu fazla termal enerjiyi tahliye ederek eski ısıl dengesine kavuşması gerekiyor. BMW olarak iklim kriziyle mücadelede bireyleri harekete geçirmeyi amaçlayan bir sivil toplum kuruluşu olan Yuvam Dünya ile toplumu bilinçlendirmek ve etki yaratmak için çeşitli projelerde bir araya geliyoruz. Bu iş birliğinden doğan “I Sea Climate Change” projesinin yeni çalışması “Denizlerde Atık Yönetimi Rehberi”ni Joy Blog’a özel yazımızda keşfedin.

Ekoloji bilimine göre su kirliliği; sulardaki fiziksel, kimyasal ve biyolojik dengenin bozulması, suyun renginde, kokusunda, sıcaklığında ya da içeriğinde meydana gelen her türlü istenmeyen değişimi ifade ediyor. Mevzuatlar uyarınca eğer su kütlesinin bileşimi çevre, insan sağlığı, balıkçılık kaynakları ve deniz yaşamı için tehlike arz edecek şekilde farklılık gösteriyorsa, bu durum resmi olarak "kirlilik" sınıfına giriyor. Mevcut deniz kirliliği kaynakları arasında; tarımsal zehirler, arıtılmamış evsel ve endüstriyel atık sular gibi karasal kaynaklar, sanayi ve ulaşım emisyonlarının yağışlarla deniz yüzeyine inmesi yani atmosferik taşınım, deniz taşımacılığı, doğrudan çöpler ve plastikler yer alıyor. Bu etkenlerinin tümünün farkında olmak kirliliği anlamak adına önem taşıyor çünkü doğa lineer (doğrusal) değil, bütünsel ve kaotik bir sistemle işliyor. Yani bir bölgeyi kirlettiğimizde bu kirlilik orayla sınırlı kalamıyor. Örneğin; tarım faaliyetlerinin hiç yapılmadığı Alaska gibi kutup bölgelerindeki penguenlerin dokularında, binlerce kilometre uzaktaki tarım alanlarında kullanılan DDT gibi kalıcı kimyasal zehirler bulunabiliyor. Tam da bu yüzden ekosistemin sınırlarına dair gerçekçi bir bakış açısına sahip olmak bireysel ve toplumsal sorumluluklarımızı benimsememizi sağlıyor.

Denizlerdeki kirliliğin en az konuşulan boyutlarından biri, taşınan atıkların içinde seyahat eden canlılar. Ticari gemilerin denge suyu olarak kullandığı balast suları, bir limandan alınıp binlerce kilometre ötede deşarj edildiğinde içindeki milyonlarca plankton, balık yumurtası ve omurgasız larvayı da birlikte taşıyor. Biyocoğrafik sınırları aşan bu yapay göç, yeni ortamda kendisini baskılayacak doğal bir avcı bulamayan türlerin hızla çoğalmasına, yani ekolojik istilaya zemin hazırlıyor. Bunun en çarpıcı örnekleri arasında 1980'lerin ortasında Karadeniz'e taşınan, yerli hamsi stoklarının temel besinini ve yumurtalarını tüketerek Karadeniz'deki yıllık hamsi avcılığını 300 bin tondan 70 bin tona indiren ve bölgesel bir balıkçılık ekonomisini fiilen çökerten, taraklı deniz anası türü Mnemiopsis leidyi yer alıyor. Bugünse dünya genelinde her gün yaklaşık 10 milyar ton balast suyu hareket ediyor ve bu su kütlesiyle birlikte ortalama 3.000 farklı denizel tür yer değiştiriyor. Rakam soyut görünse de her 9 haftada bir dünyanın bir bölgesine yeni bir istilacı türün yerleştiği gerçeğiyle somutlaşıyor.

2021'de Marmara Denizi'ni saran müsilaj, pek çok kişi için ani ve şaşırtıcı bir olay olarak hatırlanıyor. Oysa bilim insanları için bu, uzun süredir biriken bir yükün kaçınılmaz sonucuydu. Müsilajı tetikleyen üç etken aynı anda devreye girdi: deniz suyu sıcaklıklarının tarihsel ortalamaların üzerinde seyretmesi, Marmara havzasındaki yoğun kentsel ve sınai atık yükü ve dikey akıntıların yavaşlaması. Bu üçlü baskı altında, kirlilikle denize taşınan azot ve fosfor dengesiz biçimde arttı; bazı fitoplankton türleri aşırı çoğaldı ve hücre içinde tutulan yapışkan organik maddeler dış ortama salındı. Salınan bu madde, su kolonunda kilometrelerce uzanan tül görünümlü jelatinöz bir örtüye dönüştü. Müsilajın asıl tahribatı yüzeyde değil, ilk 30 metrelik su kolonunda yaşandı: Deniz çayırlarının üzerini kapatarak fotosentezi durdurdu, dipte yaşayan organizmaları boğdu. Marmara Denizi havzasında bugün hâlâ atık suların yarısı arıtılmadan derinlere gönderiliyor.

Deniz kirliliğinin büyük bölümü karasal kaynaklardan gelse de denizleri kullanan her birey ekosistem üzerindeki baskının azaltılmasında önemli bir rol oynar. Çünkü doğa gibi kaotik sistemlerde her bir eylem kendine has bir önem taşıyor. Bir kıyıda bırakılan plastik bir şişe, bir limanda denize karışan birkaç damla yağ ya da uygunsuz şekilde bertaraf edilen bir atık, zaman içinde ekosistemin farklı bileşenleri üzerinde beklenmedik sonuçlar doğurabiliyor. Ekosistemin üzerindeki baskının azaltılmasına katkı sağlamak için deniz kullanıcılarının yapabilecekleri arasında; atıklarını ayrıştırması, geri dönüşüm sistemlerini kullanması, atıkları denize değil kıyı kabul tesislerine teslim etmesi, tek kullanımlık plastik tüketimini azaltması ve denizlerde gördüğü atıkları mümkün olduğunca toplaması yer alıyor. En önemlisi de küçük görünen davranış değişiklikleri, milyonlarca insan tarafından uygulandığında büyük ölçekli çevresel kazanımlara dönüşebileceği bilinciyle belki de denizlere yapılabilecek en kalıcı katkıların başlangıcını oluşturuyor.

Her yıl okyanuslara karışan plastik atık miktarı 19 ila 23 milyon ton arasında değişiyor. Tek kullanımlık bir plastik şişenin, çatalın veya tabağın deniz ortamında mekanik ve kimyasal etkilerle mikro parçacıklara ayrılması en az 450 yıl sürüyor. Bu süre zarfında plastikler yok olmuyor, ekosistemin içinde dönerek ufalanıyor ve biyolojik sisteme entegre oluyor. Okyanus akıntılarının toplama merkezlerinde, plastik katı atıkların birikmesiyle Avustralya kıtası büyüklüğünde devasa yapay yapılar, yani "Çöp Adaları" meydana geliyor. Plastik kirliliği her yıl doğrudan 267 denizel türün ağlara dolanarak ya da bu yabancı maddeleri yutarak zarar görmesine yol açıyor. Plastiğin makro boyutlardan mikro boyutlara ufalanması, kirliliğin görünmez ve en tehlikeli evresi oluşturuyor. Yapılan son toksikolojik araştırmalar, mikroplastiklerin insan dolaşım sistemini aşarak anne sütüne kadar ulaştığını gösteriyor. Tüm bu bilgiler birlikte okunduğunda mikroplastik kirliliğinin yalnızca atık yönetimi sorunu değil, aynı zamanda tüketim alışkanlıklarının da sonucu olduğunu hatırlamak gerekiyor. Tek kullanımlık plastikleri azaltmak, yeniden kullanılabilir ürünleri tercih etmek, sentetik halat ve ekipmanların bakımını düzenli yapmak, teknelerde geri dönüşüm sistemleri oluşturmak, kıyı ve koy temizliği çalışmalarına katılmak gibi adımlar mikroplastik yükünün azaltılmasına katkı sağlayabiliyor.

Denizleri korumaya yönelik irade aslında uzun süredir hem uluslararası anlaşmalarda hem ulusal mevzuatta karşılık buluyor. Türkiye'nin 1990'da imzaladığı MARPOL sözleşmesi, gemilerin operasyonel atıklarını petrol kirliliğinden hava emisyonlarına, pis su yönetiminden plastik atıklara kadar geniş bir yelpazede sıkı teknik standartlara bağlıyor. Bu çerçevede plastiklerin denize atılması mesafe farkı gözetmeksizin tamamen yasak iken; bitkisel yağlar bile deniz yüzeyinde film oluşturarak gaz transferini engellediği için özel kurallara tabi. Türkiye karasularında bu uluslararası çerçeveyi tamamlayan iki dijital takip sistemi de devrede: büyük ticari gemiler için GATS, yatlardan balıkçı teknelerine kadar küçük deniz araçları içinse Mavi Kart. Mavi Kart, MARPOL'ün açık denizlerde izin verdiği gri su deşarjını bile yasaklıyor; hem siyah hem gri suyun teknede biriktirilmesini ve marinalar aracılığıyla dijital olarak teslim edilmesini zorunlu kılıyor. Sistemin pratikte nasıl işlediği ise ayrı bir tartışma konusu; kıyı altyapısındaki eksiklikler, bazı marinalardaki vidanjör yetersizlikleri ve bürokrasi süreçleri, en iyi niyetli denizciler için bile süreci zorlaştırabiliyor. Yine de kuralların bu denli net çizilmiş olması, denizde vakit geçiren herkesin bu çerçevenin içinde yer aldığını ve sorumluluğun yasal bir zemine oturduğunu hatırlatıyor.

Deniz kirliliği ve atıklara dair gerçekçi bir bakış açısı edinmek, gelecek için doğaya katkı sağlayacak kişisel alışkanlıklara yatırım yapmak için motivasyon yaratıyor. Çözüm yöntemleri geleceğe dair olumlu bir perspektifin kapılarını aralıyor. Örneğin; denizlerde ve karada atık yükünün kalıcı olarak azaltılması, döngüsel ekonomi modelinin temeli olan "5R kuralı" hiyerarşisinin eksiksiz uygulanmasıyla mümkün görünüyor. Bu hiyerarşi, doğrusal tüketim alışkanlıklarını tersine çeviren beş temel adımdan oluşuyor. “Reddet ve Azalt (Refuse/Reduce)” adımı; atık üretecek ambalaj ve malzemelerin gemiye alınmasının baştan engellenmesi, kaynağında azaltılmasını ifade ediyor. İkinci adım olan “Yeniden Kullan (Reuse)”, malzemelerin atılmak yerine onarılarak, tamir edilerek işlevlerinin uzatılmasını hedefliyor. “Geri Dönüştür (Recycle)” adımında; metal, cam, plastik ve kağıt gibi katı atıkların nitelikli olarak ayrıştırılıp sanayiye ikincil hammadde olarak kazandırılması sağlanıyor. "Geri Kazan (Recover)" adımında, geri dönüşümü imkansız olan organik ve yağlı atıklar enerjiye dönüştürülüyor. Yukarıdaki dört adımın uygulanamadığı durumlardaysa son adım olan "Bertaraf Et (Rot/Dispose)" devreye giriyor; atıklar çevreye sıfır zarar verecek şekilde imha ediliyor.

Günün sonunda “dünyaya sevgi ve doğaya saygı” prensibi, denizlerde atık yönetiminin kalbinde yer alıyor. BMW Değişimin Öncüleri ve Yuvam Dünya ise iklim krizine karşı başlattıkları kolektif mücadeleyle sürdürülebilir bir gelecek için çözümler aramaya devam ediyor. Daha fazlası için “I See Climate” projemizi takipte kalabilirsiniz.